Biologija, razvojni ciklus i epizootiologija ovčjeg štrka (Oestrus ovis)

Estroza (lat. oestrosis) je parazitska bolest sitnih preživača (ovaca i koza) rasprostranjena diljem svijeta, napose u uzgojima koji se temelje na pašnom držanju. Bolest uzrokuju ličinke ovčjeg štrka, dvožilnog kukca Oestrus ovis (red Diptera, porodica Oestridae). Ličinke ovog nametnika nastanjuju nosne prohode i frontalne te maksilarne sinuse domaćina, uzrokujući obligatnu, internu (unutrašnju) mijazu. Bolest ima izrazito sezonski karakter i izravno utiče na zdravstveno stanje, dobrobit i proizvodnost zaraženih stada.

Etiologija i morfološke karakteristike razvojnih stadija

Uzročnik estroze prolazi kroz nekoliko morfološki i fiziološki različitih razvojnih koraka:

1. Ličinke prvog stepena (L1): Vretenastog su oblika, prozirne do bjelkaste boje, dužine oko 1mm. Karakteriše ih posjedovanje hitinskih bodlji na tijelu, usnih kuka na prednjem te stigmalnih otvora na stražnjem dijelu tijela. Ove anatomske strukture omogućuju im brzo kretanje i čvrsto prijanjanje uz sluznicu nosa kako ne bi bile izbačene kihanjem domaćina.

2. Ličinke drugog stepena (L2): Bijele su boje, dužine između 3mm i 12mm. One aktivno migriraju kroz nosne prohode i kontinuirano mehanički oštećuju sluznicu.

3. Ličinke trećeg stepena (L3): Zrele ličinke koje dostižu veličinu i do 30mm. Sazrijevanjem postaju tamnije (smeđe do crne) s izraženim poprečnim prugama na leđnoj strani.

4. Kukuljica (pupa): Nastaje nakon što ličinke trećeg stepena ispadnu na tlo. Kukuljice su prosječne dužine 15 do 16mm, crne boje i slabo naborane površine.

5. Odrasli stadij (imago): Krilati stadij koji se oslobađa iz kukuljice nakon 25 do 30 dana. Odrasli štrkovi su brzi letači, sivkaste boje, dugi oko 10mm, sa slikovito izraženim spolnim dimorfizmom. Zanimljivo je da odrasli oblici uopće nemaju razvijen usni aparat i ne hrane se; žive vrlo kratko, trošeći isključivo energetske zalihe prikupljene tokom larvalnog razvoja.

                  [ Ženka polaže žive L1 ličinke u nosnice ]
                                     │
                                     ▼
                  [ L1 migriraju u nosnim prohodima ]
                                     │
                                     ▼
                  [ L2 se razvijaju i potiču upalu ]
                                     │
                                     ▼
                  [ L3 prodiru u čeone i gornjočeljustne sinuse ]
                                     │
                                     ▼
                  [ L3 ispadaju na tlo (aktivno ili kihanjem) ]
                                     │
                                     ▼
                  [ Kukuljica (stadij u tlu, traje 25-30 dana) ]
                                     │
                                     ▼
                  [ Odrasli leteći štrkovi (pare se i ponavljaju ciklus) ]

Dinamika razvojnog ciklusa i fenomen hipobioze

Ženke ovčjeg štrka su larviparne (viviparne), što znači da ne polažu jaja već izravno u letu izbacuju žive, pokretne ličinke L1 u okolinu nosnica ovaca i koza. Jedna ženka u jednom navratu izbaci 10 do 20 ličinki, dok tokom svog kratkog životnog vijeka od oko dvije sedmice može položiti i do 500 ličinki.

Aktivnost odraslih muha i brzina razvoja ličinki izravno su uslovljeni mikroklimatskim uticajima. Za toplog, sunčanog i mirnog vremena (pri temperaturama između 26°C i 28°C, razvojni ciklus od polaganja ličinke do odraslog kukca može trajati svega 25 do 35 dana. Međutim, u nepovoljnim klimatskim uslovima (hladne zime, niske temperature), razvoj se može produžiti na 10 do 11 mjeseci.

U krajevima s hladnim zimama, parazit je razvio strategiju preživljavanja poznatu kao hipobioza (mirovanje). Tokom zimskih mjeseci (obično od oktobra do februara), cijela se populacija nametnika nalazi unutar nosnih prohoda domaćina u obliku mirujućih L1 ličinki. U ovom stanju ličinke ne migriraju u dublje sinuse, nemaju morfoloških promjena, a njihova metabolička aktivnost i rast su svedeni na minimum. Dolaskom toplijeg vremena (proljeće), hipobiotske ličinke se aktiviraju i nastavljaju svoj ubrzani razvoj.

Epizootiološki podaci i prijemljivost domaćina

Estroza je globalno raširena bolest s izrazito visokom prevalencijom u mediteranskim i tropskim zemljama. Rad donosi usporedni prikaz prevalencije estroze u svijetu:

Faktori koji utiču na učestalost i intenzitet invazije:

• Gustoća stada i nadmorska visina: Veća stada s gustom koncentracijom životinja te pašnjaci na višim nadmorskim visinama bilježe veći rizik od stalnih reinfekcija.

• Dob životinja: Mlađe životinje su znatno primljivije i pokazuju teže simptome. Starije ovce, zbog višekratnih ekspozicija parazitu, razvijaju djelomični imunitet koji ograničava preživljavanje i rast ličinki.

• Pigmentacija i spol: Prema nekim istraživanjima, češće su zaražena ženska grla te životinje s tamnije pigmentiranim nosnim zrcalom.

• Interakcija s drugim parazitima: Naučno je dokumentovana negativna interakcija između invazije O. ovis i gastrointestinalnih nematoda, što sugeriše kompeticiju unutar imunološkog odgovora domaćina.

• Razlike između ovaca i koza: Ovce su općenito znatno osjetljiviji domaćini s većim intenzitetom invazije. Koze pokazuju specifično ponašanje na paši (manje su društvene, više se udaljavaju jedna od druge), što otežava muhi polaganje ličinki. Također, kod koza se razvija znatno snažniji lokalni imunološki odgovor koji sprječava razvoj većine ličinki do stepena L3.